Lachen Montes
Doktorego-ikasketak Biomedikuntza Ikerketarako Zentroan (Nafarroako Osasun Zerbitzua) burutu nituen, García-Foncillas doktorearen (Onkologia Saila, CUN) eta Lera doktorearen (Kirurgia Saila, Nafarroako Ospitalea) gidaritzapean. Nire doktorego-ikerketa koloneko eta ondesteko minbizia duten pazienteen fenotipo mutatzailean eta pronostikoan oinarritu zen. Prestakuntza Manel Esteller doktoreak zuzendutako PEBC-IDIBELL talde ospetsuan jaso nuen; bertan, ikerketa epigenetikoetarako funtsezko teknikak ikasi nituen, eta *WRN* genean (PNAS, 2006) zein minbizian MBD familiako proteinetan (Oncogene, 2008) gertatzen diren aldaketa epigenetikoen rolari buruzko ikerketetan parte hartu nuen. Gaur egun, ikerketa- eta arreta kliniko-arloetan dihardut. Ikerketa-arloan, Navarrabiomedeko Patologia Molekularreko Ikerketa Taldea zuzentzen dut; talde horrek minbizian —bereziki bularreko, koloneko eta ondesteko zein ginekologiako minbizietan— balio diagnostikoa, pronostikoa edo prediktiboa duten aldaketa epigenetiko berriak identifikatzea du helburu.
Geneen hipermetilazioa, miRNAen adierazpenaren desoreka eta histonen azetilazioa ikertzen ditugu; horretarako, teknika molekularrak (metilazio globalaren eta miRNAen adierazpenaren analisia, pirosekuentziazioa, etab.) erabiltzen ditugu azido nukleikoak (DNA eta RNA) eta proteinak aztertzeko, baita *in vitro* teknikak ere azterketa funtzionaletarako (ugalketa, inbasioa, etab.). Taldeak finantzaketa lehiakorra lortu du eskualdeko (Nafarroako Gobernuko Osasun eta Industria Departamentuak), nazioko (MINECO) eta Europako (RefBio, RefBioII, Onconet-Interreg Sudoe) erakundeetatik, besteak beste. Aurkikuntza garrantzitsuak egin ditugu garuneko tumoreetan, baita bularreko eta ginekologiako minbizietan ere, balio pronostikoa duten aldaketa epigenetikoei dagokienez. 2013az geroztik, Navarrabiomedeko Tumoreen Biobankuko Batzorde Zientifikoa zuzentzen dut. Diagnostikoaren eta pazienteen arretaren arloan, Patologia Saileko Patologia Molekularreko Laborategia zuzentzen dut 2009tik. Tumore solidoak dituzten pazienteengan minbiziaren tratamenduekiko erantzuna diagnostikatzeko eta aurreikusteko baliozkotutako biomarkatzaileak aztertzen ditugu, hainbat metodologia erabiliz; horien artean, belaunaldi berriko sekuentziazioa (NGS) dago. Gure laborategian lortutako emaitzak berehalako erabaki klinikoak hartzeko erabiltzen dira.
Nire ikerketa-interesak etengabe bideratu dira proteinen biokimikara eta proteomikara. Nire doktore-tesia (2005ean defendatua) steatohepatitis ez-alkoholikoaren eta karzinoma hepatozelularraren biomarkatzaileak proteomika bidez identifikatzera bideratu zen; garai horretan hiru patente lortu nituen.
Doktorego-ondoko aldian (2006–2010), EBren Seigarren Esparru Programako (FP6) proiektu batean parte hartu nuen, eta esperientzia handia lortu nuen proteogenomika-estrategietan, HSV-1ean oinarritutako bektore onkolitikoen potentzia eta segurtasuna hobetzeko helburuarekin. Nire prestakuntza zientifikoa osatzeko, ETEen Enpresa-kudeaketako Masterra egin nuen (2008). 2011n, Navarrabiomed ikerketa biomedikoko zentroan (Miguel Servet Fundazioa, Iruñea, Espainia) hasi nintzen lanean, proteinopatia neurodegeneratiboak karakterizatzera bideratutako ikerketa-unitate bat sortzeko; bertan, hainbat alderdi landu nituen, hala nola proteinen adierazpen-profilak, multiomika, itzulpen osteko aldaketak, sendagaien birkokapena eta sindrome neurologikoetan parte hartzen duten proteinen arteko elkarrekintzak.
Nire ibilbide zientifikoan zehar, 140 artikulu eta liburuetako 20 kapitulu baino gehiago argitaratzen lagundu dut, eta likido zefalorrakideoi zein garuneko proteomikari buruzko hiru liburu editatu ditut. Hamarkada bat baino gehiagoko esperientzia dut maila akademiko desberdinetako zientzialariak gidatzen eta haien tutore edo aholkulari izaten; biomedikuntzako estatuko hainbat Master-programatan irakasle aritu naiz, baita Nafarroako Unibertsitate Publikoko (NUP) Osasun Zientzien Sailean irakasle elkartu gisa ere, zazpi doktore-tesi eta Masterreko lan ugari zuzenduz.
Medikuntzan eta Kirurgian lizentziatua da Alcalá de Henaresko Unibertsitatean (UAH); Genetika Klinikoan espezializatua, European Certificate in Medical Genetics and Genomics (UEMS) europar ziurtagiriarekin; eta Medikuntzan europar doktorea UAHren aldetik, tesi-sari bereziarekin (premio extraordinario). Asistentzia-arloan, Nafarroako Osasun Zerbitzuko (Osasunbidea/SNS-O) Genetika Medikoko eremuko mediku fakultatibo laguntzaile (F.E. de Área) da, eta Erresuma Batuko North East and North Cumbria NHS Genomic Medicine Centre-ko Consultant Clinical Geneticist izan zen 2014-2016 urteen artean.
Nafarroako Gobernuaren Navarrabiomed Ikerketa Biomedikoko Zentroko eta IdiSNA Nafarroako Osasun Ikerketarako Institutuko "Onkogenetika eta Minbizi Hereditarioa" ikerketa-taldeen buru izan zen 2008-2020 aldiarako, eta Navarrabiomedeko Medizina Genomikoaren Unitateko zuzendaria da 2016tik.
Irakasle gisa, irakasle elkartua da Nafarroako Unibertsitate Publikoko (NUP/UPNA) Osasun Zientzien Fakultatean, eta "Medikuntza Pertsonalizatua" ikasgaiaren arduraduna da Bioteknologia, Zientziak, Ingeniaritza Biomedikoa eta Datuen Zientzia graduetan, baita Medikuntza graduko "Medikuntza Integratua VI" ikasgaian ere.
Medikuntza Pertsonalizatuaren esparruko kudeaketan eta plangintzan, Nafarroako Medikuntza Pertsonalizatuaren Estrategiako koordinatzaile zientifiko-teknikoa izan da; Giza Genetikako Espainiako Elkarteko (AEGH) Medikuntza Pertsonalizatuko ataleko idazkaria; Senatuko Ponentziaren aholkularia Medikuntza Genomikoko Estrategia Nazionalari buruz; Medikuntza Pertsonalizatuaren Nazioarteko Partzuergoko (ICPerMed) Batzorde Betearazleko kidea; eta Europako Batzordearen 1 Milioi Genoma (+1MG) ekimenerako mirror group-etako partaide.
World's Top 2% Scientists (Stanford University)
Humberto Bustince Nafarroako Unibertsitate Publikoko Informatika eta Adimen Artifizialeko katedraduna da, baita Nottinghamgo Unibertsitateko ohorezko irakaslea ere (2017az geroztik). Adimen Artifizialeko eta Arrazoibide Hurbilduko Taldeko ikertzaile nagusia da. Web of Science-ren arabera, nazioarteko kongresu eta aldizkari entzutetsuetan 400 artikulu baino gehiago argitaratu ditu (egile edo egilekide gisa); horietatik ia 200 lehen kuartileko (Q1) JCR argitalpenetan agertu dira.
Gainera, artikulu horietako zortzi azken hamarkadako "Highly Cited Papers" (gehien aipatutako artikuluak) zerrendan sartu dira, Web of Science-ren arabera. Nazioarteko ikerketa-talde garrantzitsuekin lankidetzan aritzen da Erresuma Batua, Belgika, Australia, Alemania, Portugal, Txekiar Errepublika, Eslovakia, Kanada, AEB eta Brasil bezalako herrialdeetan.
Halaber, "Mathware & Soft Computing" online aldizkariko (European Society for Fuzzy Logic and Technology —EUSFLAT— elkarteak argitaratua) eta Axioms aldizkariko editore-buru da. Fuzzy Sets and Systems, Information Fusion, International Journal of Computational Intelligence Systems eta Journal of Intelligent & Fuzzy Systems aldizkarietako erredakzio-batzordeetako kidea da. IEEEko eta International Fuzzy Systems Association (IFSA) elkarteko kide nabarmena (Fellow) da; azken horretako presidente izan da 2023ko abuztutik. 2018az geroztik Jakiundeko kidea da.
Jaso dituen aitorpenen artean nabarmentzekoak dira: Nafarroako Gobernuak 2017an emandako Karlos III.a Prestuaren Gurutzea; 2019ko José García Santesmases Informatikako Sari Nazionala; eta 2019ko EUSFLAT Bikaintasun Zientifikorako Saria.