Noticias

Beste urte batez, 2020ko Nafarroako Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzaren Asteetara batu da Navarrabiomed. Dibulgazioa zientifikoa bultzatzea helburu duen ekimena 2020ko azaroaren 9tik 21era luzatuko da. Hainbat ekintza eginen dira zientzia herritarrei hurbiltzeko: konferentziak, lantegiak, mahainguruak, ate irekiak eta ikuskizunak, besteak beste. Covid-19ak eragin duen egungo pandemia egoera dela eta, ekimenetako asko online izanen dira, eta, aurrez aurrekoak direnak, birusaren infekzioa ekiditeko ezarri diren segurtasun arauak betez eginen dira, hala nola, edukiera mugatua eta maskarak erabiltzea. 

Aldi honetan, bi webinar antolatu ditu Navarrabiomedek ikerketa biomedikoko zentroaren jarduna jendarteratzeko. 

• Azaroaren 18an, asteazkenarekin, 16:30etan. Ikerketa biomedikoa. Ezagutu webinar honetan ikerketara dedikatzeko eman beharreko pausuak, aterabide profesional erakargarria eta gaurkotasun handikoa. Parte hartzaileak: Iñigo Lasa Uzcudun, Navarrabiomedeko Zuzendaria, María Apellániz Ruiz, Navarrabiomedeko Medikuntza Genomikoko Unitateko Ikertzailea eta Imanol Arozarena Martinicorena, Seinaleztapena Minbizian Unitateko Ikertzaile Nagusia.
  
  Online saioa Zientzietako Batxilergoko, LHko edo unibertsitate graduko ikasleei bakarrik zuzendurik da. Aldez aurretik izen ematea beharrezkoa da Navarrabiomedeko webgunean (epeguma: azaroak 18, astezkena, 15:00ak). Esteka zuzena eta ID/pasahitza bidaliko da emandako helbide elektronikora.  
  
   
• Azaroaren 19an, ostegunarekin, 18:30etan. Entsegu klinikotik errezetatutako medikamentura. Ezagutu saio honetan farmako bat garatzeko prozesu osoa. Parte hartzaileak: Ruth García Rey,  Navarrabiomedeko Entsegu Klinikoetako Plataformako Arlo Klinikoko Arduraduna, Eva Zalba Garayoa, Navarrabiomedeko Entsegu Klinikoetako Plataformako Kudeaketa Arloko Arduraduna eta Patricia Fanlo Mateo, Nafarroako Ospitaleguneko Barne Medikuntza Arloko Mediku Espezialista.
  
  Interesa duten pertsona guztiei zuzendutako online saioa. Aldez aurretik izen ematea beharrezkoa da Navarrabiomedeko webgunean (epeguma: azaroak 19, osteguna, 15:00ak). Esteka zuzena eta ID/pasahitza bidaliko da emandako helbide elektronikora.  

• Lana ICTUSnet-en esparruan egin da, iktusaren osasun-laguntza berritzeko eta hobetzeko eskualdeen arteko Europako lankidetza-proiektuaren barruan

Nafarroako Ospitaleguneko (NOG) Iktus Unitateko neurologo eta Nafarroako ICTUSnet proiektuaren koordinatzaileak, Maria Herrera Isasik, eta Silvia Astráin Mendozak, Nafarroako Garuneko Lesioaren Elkarteko (ADACEN) proiektuen arduradunak, diziplina anitzeko lan baten ondorioak aurkeztu dituzte gaur Navarrabiomeden egindako prentsaurrekoan. Ekimen hori ICTUSnet Europako proiektuaren esparruan egin da. Proiektu hori iktusaren osasun-laguntza berritzeko eta hobetzeko eskualdeen arteko lankidetza da, eta  Marta Ancín Pagoto NOGeko Zainketa Sanitarioetako zuzendaria izan dute lagun.

Aurkezpena Garuneko Kaltearen Munduko Egunean egin da. Horren lehen kausa iktusa da, eta Iktusaren Munduko Eguna datorren urriaren 29an izanen da, ostegunarekin.
 
Profesionalen eta pazienteen arteko adostasuna

Erabaki kliniko partekatuak osasunaren arloko profesionalaren eta pazientearen arteko harreman mota bat dira. Horrek diagnostikoaren, zein tratamenduaren prozesuak inplikatzen ditu, eta pazienteari osasun arretaren faseez informazioa ematearen garrantzia azpimarratzen du. Horrela, ahalduntzeko paper aktibo bat eskaini nahi zaio. Erabaki horiek pazientea erdigunean jartzen duen medikuntzaren bidean doaz, arreta humanizatuz, eta bi aldeko komunikazioa inplikatzen du, informazio sinple bat helaraztea baino. Gainera, pazienteak hautatutako prozesuarekin atxikimendu handiagoa eratzen duela frogatu da.

María Herrerak azaldu du era horretako asistentzia-praktikak zertan datzan: “Profesionalak kontziente gara gure eginbeharra osasun arazo jakin batez prebentzio, diagnostikoen eta tratamenduen prozedurez informazioa ematea dela, hainbat aukerarekin, bere helburuekin eta ondorio posibleekin, eta, hori guztia, adostasunekin eta elkarrizketako informazioarekin egiten dugu. Baina hau pauso bat harago doa; erabaki horren beste aldean pazientearen bizi-helburuak, balioak, lehentasunak eta behar subjektiboak jartzea da”. Gainera, nabarmendu du, modelo berri horrek aldaketa suposatzen duela komunikatzeko moduan. Horretarako beharrezkoa da profesionalen formakuntza, eta IKT bezalako erreminten laguntza eskatzen du, baita ikus-entzunezko informazioa ere, eta Administrazioaren konpromisoa hori sustatzeko, lan esparruak sortzen, diziplinen arteko eta taldeko lan ereduak , pazientea erdigunean jarriz.
 
Nafarroako Osasun Zerbitzua – Osasunbidean iktusaren prozesuan ematen den arretan erabaki kliniko partekatuen eredua zein unetan dagoen aztertu da lan honetan, ikuskera global horrekin. Hori guztia garatzeko, ADACENekin elkarlanean, lau talde fokal egin ziren otsailean eta martxoan (pandemia baino lehen). Horietan inplikatutako eragile guztien ordezkariak bildu ziren: pazienteak, familiak, Neurologiako, Neuroerrehabilitazioko, Lehen Arretako, Gizarte Zerbitzuetako  eta Osasun Departamentuko kudeaketaren profesionalak, besteak beste.

Silvia Astráin pozik azaldu da egindako saioekin: “Hausnarketarako espazioak erraztea lortu dugu. Bertan, esperientziak konpartitu ahal izan dira, asetu ez diren beharrak eta mugak identifikatu, baita osasun arreta hobetzeko puntu kritikoak ere”. ADACEN elkarteak, hartutako garuneko lesioa duten pertsonak tratatzen dituena, fundaziotik arduratzen dira pazienteei arreta egokia ematez arduratzen dira 1994az geroztik, eta, zentzu horretan, eskertu du pazienteen eta fmilien iritzia eta beharrak ezagutzeari denbora eskaintzea, prozesuan aldaketak ezartzeko.

Bere aldetik, Marta Ancínek mahaigaineratu du profesionalen arteko lankidetzaren garrantzia pazienteari arreta osatua emateko eta gogoratu du osasun sistema publikoko Humanizazio Estrategia jarraitzearen apostua, 2017tik Nafarroako Osasun Departamentuak garatzen dueña. “Bizi dugun egoera delikatua izanagatik, jarduera eta proiektu hauek egiten jarraitu behar da aurrera egiteko eta erabiltzaileen gogobetetze maila hobetzeko jasotzen duten jokabide gizatiarrarekin”, baieztatu du Ancínek. 
Prentsaurrekoa bi hitzartzerekin amaitu da: Iosune Etxebeste Arretxea, ictus pazientea, eta Pilar Seminario Alonso, paziente baten senidea. Biek aurpegia jarri nahi izan diote albo-ondorioak jasaten dituzten pertsonei eta horiek zaintzeaz edota laguntzeaz arduratzen direnei, eta talde hauetan parte hartu dutenei.

Bideo eta dokumentu dibulgatzaileak

Interesa dutenek erabaki kliniko partekatuen gaineko lan honi buruz gehiago jakiteko ondorioen inguruko dokumentu teknikoak kontsultatu ditzakete, baita “juntos en el ictus” lanaren laburpen bideoa, eta pazienteentzako eta senideentzako sortutako gida ere.

Ekintza guztiak Interreg Sudoe Programako ICTUSnet proiektuaren barruan egin dira, Europako Eskualde Garapenerako Funtsak (EEGF) finantzatua. ICTUSnetek Europa hegoaldeko hainbat lurralderen arteko lankidetza sarea sortzea du helburu, iktusarekin erlazionatutako zenbait arlotako pazienteek eta profesionalek osaturik. Aldi berean, datuen analisirako teknologia berritzaileak txertatuko dituzten ikerketarako azpiegiturak sortzea da proiektuaren asmoa, iktusaren arreta integraturako sistemak hobetzeko, eta biztanleengan gaixotasunaren eragina murrizteko.

Webinar informatiboa Iktus Egunaren harira

NOGeko Iktus Unitateko taldeak interesa duen oro gonbidatu du datorren urriaren 29an, ostegunarekin, 16:00etan, “Ictus y COVID-19” webinarrean parte hartzera. Saioan NOGeko profesionalek, Lehen Arretakoak, ADACENekoek eta Ubarmin Klinikakoek parte hartuko dute COVID-19ak iktusaren prozesuan eta garuneko lesioan Nafarroan nola eragin duen azaltzeko. Gainera, osasun baliabideak eta elkartearenak egungo egoerara nola egokitu diren jakinaraziko dute, pazienteak hartzen jarraitzeko, fase guztiak barne (Lehen Arreta eta prebentzio neurriak eskaintzetik, ospitaleko arreta, neuroerrehabilitazioa eta baliabide soziosanitarioak emateraino). 

Beatriz Rapún Araizek Navarrabiomedeko Patogenesi Mikrobioanoa Unitateko doktoretza aurreko ikertzaileak, bere doktore-tesia aurkeztuko du Nafarroako Unibertsitate Publikoaren eskutik, datorren urriaren 27an, asteartearekin. Saioa 11:00etan izanen da, Navarrabiomedeko areto nagusian, egun indarrean dagoen arautegiak ezarritako edukiera mugatuarekin, eta bideokonferentzia bidez.

“Caracterización del sistema sensorial de dos componentes de Staphylococcus aureus” da tesiaren izenburua, eta Navarrabiomeden egin da, Iñigo Lasa Uzcudunen zuzendaritzapean, zentroko zuzendaria eta Patogenesi Mikrobianoa Unitateko ikertzaile nagusia. 

Bi Konposatuen Sistemak (TCS) kontrolatzen du bakterioen egokitzapena inguruneko baldintza berrietara. Azken urteotan TCS bakoitzaren jokaeraren eta egiten duten funtzioaren oso ezagutza zehatza lortu da, sarearen alor orokorrarenak, baita TCS bakoitzaren sinaleztapen bideak gaingartzearen ingurukoa ere. Hala eta guztiz ere, ezagutza mugatua da.
 
Tesi honetan, laborategian aurretik garatutako erreminta genetikoa erabiliz, regulonaren (geneen edo operonen bilduma, proteina erregulatzaile berdinak erregulatzen duena) berreraikitze osoari heldu zaio. Bestalde, TCSaren agerpenak edo absentziak bakterioaren biologia eta Staphylococcus generoaren espeziazioa (espezie batek beste bat sortzeko prozesua) nola baldintzatzen dituen aztertu da. Azkenik, Staphylococcus aureusaren TCSen aurkako estrategia terapeutiko berriak garatu eta ebaluatu dira. 

Egindako lanak hiru argitalpen zientifikori eman die bide, ondorengo aldizkarietan: mSystems (American Society for Microbiology) Current Opinion in Microbiology eta Scientific Report.

Gainera, emaitzak lau kongresutan jendarteratu dira: horietako bi Espainiako Mikrobiologia Sozietateko Mikrobiologia Molekularreko taldeak antolatutakoak, bata Sevilan (2016), eta, bestea, Zaragozan (2018). Ikerketa Valentzian ere aurkeztu zen 2017an, FEMSek (Federation of European Microbiological Societies) antolatutako nazioarteko kongresuan, eta, 2019an, Spetsesen (Grezia), EMBO (European Molecular Biology Organization) ikastaroan.

Ikerketa garatzeko Beatriz Rapúnek doktore tesiak egiteko NUPeko ikertzaileen formakuntzarako laguntza jaso du. 

• Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitalerako Departamentuak finantzatuko ditu proiektuak 108.104 eurorekin, inDemand Navarra ekimenaren baitan inDemand Navarra

Agurtzane Martínez Ortigosak, Nafarroako Gobernuko Berrikuntzako zuzendari orokorrak, pasa den irailaren 28an “inDemand Navarra: Eskariari erantzunez berrikuntza Osasunean” laguntzen esleipena argitaratu zuen. Bertan Nafarroako IKT enpresak hautatu dira Nafarroako Osasun Zerbitzuko – Osasunbideako lantaldeek aurkeztutako erronkei aurre egiteko.

Hautatutako lau enpresek, iAR, Consultoría Informática Adhoc, TedCas eta Desarrollos ANASINF, espeirientzia luzea dute industria eta enpresa munduan soluzio digitalak garatzen, orain, osasunaren arlora eramanen dutena. Guztira 108.104 euroko finantzaketa jaso dute erreminta berritzaileak martxan jartzeko, eta osasun arretan dauden lehentasunezko beharrak asetzeko.

Lankidetzako prozesu berritzailea

Soluzioak lankidetzako garapen prozesu batean gauzatuko dira, eta zortzi hilabete iraungo du. Prozesu horretan, beharrak atzeman zituzten osasun arloko enpresa eta profesionalek parte hartuko dute. Ikuspegi berritzailea da inDemand Navarra ereduaren esparruan, Nafarroako Gobernuko Osasun, Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digital eta Garapen Ekonomikoko sailek sustatua, Nafarroako Enpresa eta Berrikuntza Zentroaren (CEIN) eta Nafarroako Garapenerako Elkartearen (Sodena) bidez. Gainera, Navarrabiomedeko Berrikuntza Unitateak eta Osasun Departamentuak inDemand koordinazio eredua babesten dute Nafarroako eragile instituzional guztien artean.

Datozen hilabeteetan, aplikazio bakoitza erabil dezaketen pertsonak ere prozesuan inplikatzea aurreikusten da. Azken helburua prototipo funtzionalak lortzea da. Prototipo horiek ingurune errealetan balioztatu ondoren, Nafarroako Osasun Zerbitzua – Osasunbidean sar daitezke, pazienteentzako onuragarria izanen dena.

Jendarteratze-bilerak

Urriaren lehen hamabostaldian, enpresek lehen harremana izan dute inplikatutako osasun arloko profesionalen taldeekin, soluzio digitalen baldintza teknikoak zehaztasun handiagoz definitzeko. Horretarako, ezinbestekoa da profesionalek ezagutza espezializatua transferitzea enpresetako langileei.

Industrial Augmented Realityk (iAR) Conecta SOS soluzio digitala garatuko du Fermina Beramendirekin batera, ospitalez kanpoko Larrialdietarako Zerbitzuko medikua. Bizi Euskarri Aurreratuko Anbulantzietako, SOS Nafarroako eta Nafarroako Ospitaleguneko Larrialdietako profesionalen (CHN) ordezkari gisa parte hartzen du. Jon Navarlaz iARko zuzendari nagusia da ekimenaren buru, eta 25.364 euro jaso ditu komunikazio sistema berri bat sortzeko. Horrek eragileen erantzuteko denbora eta koordinazioa hobetuko ditu larrialdi egoeran dauden pazienteen kudeaketarako eta garraiorako.

Bere aldetik, Adhoc Informatika Aholkularitzak MiCentro jarriko du martxan, NOG-Oko Lehen Arretako Kudeaketa Klinikoko Laguntza eta Jarraitasun Asistentziala Zerbitzuarekin elkarlanean. Zerbitzuko teknikariak koordinatzen du ekimena, Sergio Chivitek, eta 22.740 euro jasoko ditu. Adhoc Informatika Aholkularitzaren aldetik, David Santamariak beste komunikazio kanal bat sortzeko ekimena koordinatzen du, SMS mezularitza erabiltzeko. Horrek hitzorduen kudeaketa eta zentroek pazienteei eta erabiltzaileei informazio garrantzitsua helarazteko proposamena hobetzea ahalbidetuko du.

Quiro-Help erronkari aurre eginen dion enpresa TedCas Medical Systems izango da, eta abian jartzeko 30.000 euro izanen ditu. Jesús Miguel Pérez Tedcaseko zuzendaria Nafarroako Ospitaleguneko B Bloke Kirurgiko Orokorraren Zerbitzuko profesionalekin lanean ari da, Nafarroako Ospitaleguneko ebakuntza-gelako erizaintza instrumentistako langileen erantzun-denbora hobetzeko chatbot zerbitzua garatzeko. Diana Marcilla erizainak koordinatzen du parte hartzen duen osasunaren arloko taldea.

Azkenik, Desarrollos ANASINFek 30.000 euroko finantzaketa izanen du UMD360 aplikazioa garatzeko. Horren helburua, minbizi ginekologikoa duten pazienteei Diziplina Anitzeko Minbiziaren Unitateak modu integratuan et koordinatuan diseinatutako informazio eta zerbitzu guztiak helaraztea da. Desarrollos ANASINFen kukdeatzailea, Ainhoa Castellano, soluzio berritzaile honen sorkuntzaren buru da, Juan Carlos Muruzábal Nafarroako Ospitaleguneko Obstetrizia eta Ginekologia Zerbitzuko nagusiarekin elkarlanean.

InDemand ekimena

Europako inDemand proiektuak Horizonte 2020 programaren finantzaketa izan du. Horretan hiru eskualde pilotuk parte hartzen dute: Murtzia, Oulu (Finlandia) eta París-Ille de France (Frantzia). Bere helburua da frogatzea osasun digitalaren berrikuntzaren eredua jasangarria den eta beste eskualde batzuetan ezarri daitekeen, eskaria kontuan hartuta. Eskualde horiek “ispilu eskualdeak” deitzen dira, eta guztiek inDemand komunittea osatzen dute. Nafarroak “ispilu eskualde” bezala parte hartzen du, aurreko metodologiez eta kasu arrakastatsuez onura ateraz, baina Europako finantzaketarik gabe. 
 

• Kataluniako beste lau erakunde ere parte hartzen ari dira koronabirusa neutralizatzeko propietateak dituzten molekulak garatzea xede duen proiektu horretan

Supera Covid-19 Funtsak, Banco Santanderrek Santander Universidadesen bitartez eta Espainiako Unibertsitateetako Errektoreen Konferentziarekin eta Ikerketa Zientifikoen Goi Mailako Zentroarekin (CSIC) lankidetzan abiarazitakoak, 160.000 euro eman ditu COVID-19ari buruzko ikerketa-proiektu bati diruz laguntzeko. Partzuergo batek jarri du martxan proiektu hori, Navarrabiomedeko eta Kataluniako beste lau erakundetako zenbait ikertzailek osatuak, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren (NUP) koordinaziopean. Proiektu horren helburua da gaixotasun hori eragiten duen SARS-CoV-2 koronabirusa neutralizatzeko propietateak dituzten molekulak garatzea, infekzioaren larritasuna dela-eta ospitaleratzea eta gainbegiratze klinikoa behar duten pazienteen tratamendurako.

Molekula horiek ACE-2 hartzailearen peptido espezifikoetan oinarritzen dira, eta gai SARS-CoV-2aren infekzio-ahalmena murrizteko edo deuseztatzeko. “Birusa ainguratzeko erabiltzen den giza hartzailearen eremua erreproduzitzen duten molekulak dira —azaldu du proiektuaren buru den ikertzaileak, Jacinto López Sagasetak, Navarrabiomed Ikerketa Biomedikoko Zentroko Proteinen Kristalografia Unitatekoa denak—. Moldeko eremu horretatik molekulak sortu nahi ditugu, baina birus-partikularekin lotzeko gaitasun handiagoarekin; horrela, zaildu eginen lukete birusa hartzaile naturalari lotzea eta, ondorioz, infekzioak aurrera egitea”. Ikertzailearen arabera, molekula horiek “infekzioaren prozesua eta abiadura arintzeko gai diren botikak diseinatzen laguntzen ahal dute, eta, ondorioz, gaixoaren errekuperazio klinikoa erraztu”.

Hamabi hilabeteko iraupena izanen duen proiektu hori garatzeko, partzuergo bat eratu da, zenbait diziplinatako ikertzaileak biltzen dituena: sintesi kimikoa, proteinen ingeniaritza, egiturazko analisia, biologia zelularra, bai eta BSL3 biosegurtasun-baldintzetako adituak ere (laugarren eskalako laborategietarako biosegurtasuneko hirugarren maila), molekula horien potentziala testatu ahal izateko. Zehazki, Navarrabiomed eta NUPez gain, Bartzelonako lau ikerketa-erakundek hartzen dute parte: IRB Barcelona (Ikerketa Biomedikoko Institutua), IQAC-CSIC (Kimika Aurreratuko Kataluniako Institutua), CIBER-BBN (Sareko Ikerketa Biomedikoko Zentroa Bioingeniaritzaren, Biomaterialen eta Nanomedikuntzaren arloetan), eta IRTA (Nekazaritzako Elikagaien Ikerketako eta Teknologiako Institutua). Navarrabiomeden kasuan, Jacinto López Sagasetaz gain, honako hauek hartzen dute parte ikerketan: Gilda Dichiara Rodríguez, Elena Erausquin Arrondo eta Ane Ochoa Echevarría, Proteinen Kristalografia Unitateko kideak.

Jacinto López Sagasetaren hitzetan, partzuergoko kideek espero dute “inhibizio efikazia handiko molekulak izateak pandemiaren eragin sozioekonomikoa leuntzen lagunduko duela, SARS-CoV-2aren edo arriskutsuak izan daitezkeen eta antzeko sarbideak dituzten beste koronabirus batzuen iraunkortasuna eta/edo etorkizuneko agerraldiak kontuan hartuta”.

8,5 milioiko funtsa

Covid-19 Supera Funtsak 8,5 milioi euroko zuzkidura du guztira, eta zenbait erakunderen proiektuetara bideratu da, hain zuzen, Covid-19aren aurkako borrokan hiru ardatz estrategiko hauen arabera garatutakoetara: birusari eta haren prebentzioari buruzko ikerketa aplikatua, eragin soziala eta unibertsitateen gaitasun teknologikoa indartzea, eta arrakala digitala murriztea. Zehazki, 700 proposamen aurkeztu zituzten, eta horietatik 35 aukeratu dituzte birusaren aurkako ikerketa aplikatua egiteko; 5 milioi euroko zuzkidura du ardatz horrek. Gainera, milioi bat euro inguru banatu zaizkie eragin sozialeko hamabi proiekturi. Eta, azkenik, 2,5 milioi euro bideratu dira egoera sozioekonomiko ahulean dauden Espainia osoko unibertsitateko gazteei 5.000 ordenagailu inguru, Interneterako 15.000 konektibitate-irtenbide eta web-kamerak emateko.

• Bideo bat ere gehituko da, osasun arloko profesionalek beren pazienteentzako ariketa egokienak agindu ahal izateko jarraipenak dituena 

Nafarroako Unibertsitate Publikoak eta Osasunbideko Oinarrizko Osasun Laguntzako Kudeatzailetzak zenbait bideo egin dituzte adineko pertsonen ariketa fisikoa sustatzeko. Materiala Mikel Izquierdo Redínek zuzendu du (NUPeko katedraduna eta Navarrabiomedeko Ariketa Fisikoa eta Bizi Kalitatea Taldearen arduraduna), eta Vivifrail programaren gomendioak jasotzen ditu; adineko pertsonen hauskortasunaren eta erorikoen prebentziorako nazioarteko erreferentea da programa hori.

Bideo hauek Nafarroako Osasun Departamentuaren Zahartze Aktiboa programaren barruan egin dira, eta Europar Batasunean Osasuna eta Bizi Kalitatea Sustatzeko Estrategiaren ildotik doaz. Oinarrizko Osasun Laguntzaren arloan, adinekoen osasuna eta zahartze osasungarria sustatzeko lan egiten da. Hori dela eta, oinarrizko osasun laguntzak eta NUPek ekimen horretan parte hartzea erabaki dute. Ekimen horren helburu nagusia adineko pertsonen ariketa fisikoa sustatzea da, eta osasun-profesionalei ariketa fisiko egokitua banaka agintzeko modua erraztea.

Egindako bideoetako bat Osasunbideko osasun profesionalei zuzenduta dago, eta ariketa banaka modu egokian agintzeko beharrezkoa den ebaluazio funtzionala nola egin azaltzen du.

Gainerako ikus-entzunezko materiala intentsitate desberdineko lau ariketa-programa edo -gurpiletan banatzen da, pertsonaren egoeraren arabera egin beharreko ariketaren intentsitatea murrizteko edo handitzeko. Zehazki, ariketa-gurpil bakoitza bideo bati dagokio, non argi azaltzen baita nola egin denbora errealean ariketa-programa bat. Bideoen sinpletasunari esker, adinekoek ariketa fisikoa egin dezakete bideoaren bisualizazioarekin batera, eta eguneroko errutinetan sar dezakete. Hainbat eremutan erabil daitezke: etxean, bizitegian, ospitalean edo okupazio-zentroetan…

Vivifrail proiektua

2017. urtean Europako Batzordeko adituen panel batek "jardunbide egoki" gisa hautatu zuen Vivifrail proiektua. Proiektu horrek indarra, oreka eta ibilketa batzen ditu 70 urtetik gorakoentzako entrenamendu-programa batean, ezer ez egitea baita hauskortasuna sortzen duen arrisku-faktore nagusia. "Posiblea da adinekoen desgaitasunari aurre egitea hauskortasunean eraginez, azken hau atzematen ahal delako eta haren aurka esku hartzen ahal delako", esan du Mikel Izquierdok.

Vivifrail proiektua Europan hasi zen garatzen, eta bi urtez (2014tik 2016ra) Europako bost herrialde aritu ziren elkarlanean (Alemania, Espainia, Frantzia, Italia eta Erresuma Batua), arestian aipatutako NUPeko ikertzaileak koordinatuta eta Europar Batasuneko Osasuna eta Bizi Kalitatea Sustatzeko Estrategiaren barnean. Gaur egun, Latinoamerikako bost herrialdetan ari dira ezartzen, EBko Horizon 2020 ikerketako eta berrikuntzako programari esker.

Entrenamendu-programa hori ezagutarazteko, ikertzaileek doako zenbait material argitaratu zituzten osasunaren arloko eta jarduera fisikoaren eta kirolaren arloko profesionalei zuzenduak: hezkuntza gida bat, gailu mugikorretarako aplikazio bat (telefono adimentsuak eta tabletak), eta liburu elektroniko bat. Denak ere proiektuaren webgunean eskura daitezke. Gaur egun, Latinoamerikako bost herrialdetan ari dira ezartzen, EBko Horizon 2020 ikerketako eta berrikuntzako programari esker. Horrez gain, Osasunerako Mundu Erakundeak (OME) berriki argitaratu duen eta adinekoak modu integralean moldatzea xede duen gida kliniko berri batean jaso dute Vivifrail programa, adinekoen mugikortasuna hobetzea xede duen atalaren barnean. 

• NOGek eta Navarrabiomedek parte hartzen duten nazioarteko azterlanak, paziente horiek interferonaren bideari eragiten dioten alterazioak dituztela frogatzen du, birusen aurkako babes-sistema erabakigarria

Nafarroako Ospitaleguneak (CHN) eta Navarrabiomedeko Entsegu Klinikoen Plataformak parte hartu duten, COVID Human Genetic Effort (COVIDHGE) nazioarteko elkarlaneko azterlanaren arabera, COVID-19 kasu larrien %15 ingururen atzean, gaixotasun larria baldintzatzen duten faktore genetiko eta immunologikoak daude. Kasu horiek lotura zuzena dute I motako interferon proteinaren bideak gaizki funtzionatzearekin.

Interferona sistema immunologiakoak sortzen duen proteina bat da. Bere funtzioa birusaren presentziaz gainerako zelulak abisatzea da. Molekula horren aldaketak, faktore genetikoengatik edo immunologikoengatik, gainerako zelulei koronabirusaren aurka ongi defendatzea eragozten die, pazientea egoera kliniko larrira eramateraino.

Mundu mailan, lankidetzan egin den esfortzu handiari esker, Nafarroako Ospitaleguneko pazienteak barne hartzen dituena, analisi genomikoen bidez genoman identifikatu ahal izan dira 1 motako interferonagatik immunitatean sortutako berezko erroreak zituztela COVID-19ak eragindako pneumonia kasu larria zuten 659 gaixoetatik 23k. Ez zuten aurreko patologiarik (%3,5), 534 norbanakok osatutako kontrol taldearekin alderatuz, infekzio asintomatikoa edo onbera zutenak. 23 paziente horiengan sei akats aurkitu dira, jada ezagunak zirenak infekzio biral larrien arriskuarekin erlazionatuak. Halere, pertsona horietako bat ere ez ez da gaixorik egon SARS-CoV-2 agertu arte. Beste lau akats genetiko berri ere aurkitu dira, unera arte ezezagunak zirenak eta pertsona horiek koronabirusaz gaixotzeagatik garatutako koadro larriaren atzean daudenak.
 
Gainera, partzuergoak ondorioztatu du COVID-19 larriki pairatu duten (%10,2) 25 eta 87 urte arteko 987 pazienteetatik 101ek euren interferonaren beraren aurkako antigorputzak dituztela infekzioa hastearekin, baita lehenago ere. Haatik, biztanleria orokorreko 1227 pertsonatik lauk bakarrik (%0,33) azaldu zuten egoera bera eta COVID-19 arinki jasan zuten 63 pazientetik batek ere ez. Frogatu da, in vitro ikerketatan, antigorputz horiek 1 motako interferonaren jarduna neutralizatzen dutela, SARS-CoV-2 blokeatzekoa, alegia.

Egun, infektatuen artean aldakortasun interindibidual handia dagoela jakin da, sintomarik gabeko infekziotik, COVID-19agaik pneumonia hilgarria garatzeraino. Jakina da jada gizonezkoek arrisku handiagoa dutela emakumeek baino konplikazio larriagoak garatzeko, eta larritasunaren probabilitatea nabarmen handiagotzen dela adin aurreratuko norbanakoengan eta aurreko gaitz bat duten pazienteengan, hala nola, hipertentsio arteriala, bihotzeko eta biriketako gaixotasunak, diabetesa eta gizentasuna, besteak beste. Lankidetza-ikerketa honetan COVIDHGE partzuergoak anti-interferon antigorputz horien presentzia handiagoa aurkitu du COVID-19 larriki jasan duten gizonengan, emakumeengan baino (%12,5, %2,6ren aurrean), eta probabilitatea adinarekin hazten da. SARS-CoV-2 infekzio larria duten norbanakoen aldakortasunaren parte bat ulertzen laguntzen du horrek.

COVID-19ari aplikatutako medikuntza genomikoa

Emaitzak berriki argitaratu dira Science aldizkariko bi artikulutan. Zenbait pertsona gaztek eta osasuntsuk, faktore genetiko eta immunologikoei loturik, COVID-19 larria jasatearen zergatia argitu du horrek. Faktore horiek ZIUan sartzea eragiten dute, baita heriotza ere.  Izan ere, anti-interferon antigorputzak zituzten pazienteen taldean hilkortasun tasa %36,6koa izan zen (101etik 37).

Ikerketan Sergio Aguilera doktoreak parte hartu du, NOGeko Pediatria Zerbitzuko pediatra eta neuropediatra, ikerketa honetan NOGeko eta Navarrabiomedeko koordinatzailea, Aurora Pujol doktorearekin batera, IDIBELLeko (Bartzelona) genetista, eta COVIDHGE sarearen barruan. Partzuergoa New Yorkeko Rockefeller Unibertsitateak eta Parsiko Necker Ospitaleak zuzentzen dute, genomen sekuentzia egiten duten 50 zentro eta ikerketa talde baino gehiago, eta munduko ehunka ospitale batzen dituena.

Lan honek agerian utzi du pertsona batzuek, osasuntsu egonik eta aurretik bestelako infekzio prozesu nabarmenik jasan gabe, SARS-CoV-2 infekzio larria jasateko duten arriskua. “Aurkikuntza horiei esker, zehatzago hautatu ahal izango dituzte abian diren saiakuntza klinikoetarako hautatuko dituzten pazienteak, antigorputz horiek interferonez edo blokeatzailez tratatu ahal izateko. Antigorputz horiek COVID-19 modu larrietan eragina duten faktore genetiko eta immunologiko horien ondorioei aurre egiteko erabiltzen dira”, adierazi du Aguilera doktoreak.

Guztira, Espainiako hainbat ospitaletako 250 paziente baino gehiago errekrutatu dira. Honakoak nabarmentzen dira: Nafarroako NOG, Infanta Leonor Ospitalea eta Univesidad Clínica de Navarra Madilen, Burgoseko Hospital Universitario, Hospital de Mar eta Hospital Universitario de Bellvitge Bartzelonan, besteak beste. Bere aldetik, Analisi Genomikoaren Nazioko Zentroak pazienteen genomen sekuentzian parte hartu du. 
 

• Nekazaritzako elikagaien sektoreko 59 enpresak eta S3rekin bat egindako I+Gko hamar proiektu estrategikok jasoko dituzte laguntzak

Nafarroako Gobernuko Garapen Ekonomiko eta Enpresarialeko Departamentuak duela gutxi ebatzi ditu 23 milioi euroko bi laguntza deialdi. Hain zuzen ere, eta Manu Ayerdi kontseilariak prentsaurrekoan iragarri bezala, S3rekin bat egindako I+Gko proiektu estrategikoei 13 milioi ematea onartu du, eta 10 milioi gehiago Foru Komunitateko nekazaritzako elikagaien industrietan inbertitzeko.

72 milioi euroko inbertsioa batez ere ete eta mikroeteetan, eta 256 enplegu aurreikusi dira

Nekazaritzako elikagaien sektorerako, Garapen Ekonomikoko Departamentuak deialdi espezifikoa prestatu zuen, eta horren bitartez, proiektuak ez ezik, 2020ko abenduaren 1a baino lehen egindako inbertsioak ere diruz lagunduko ziren. Ildo horretan, diru-laguntza eskatu ahal izango zen makinaria erosteko nahiz instalazio berriak eraikitzeko edo lehengoak birgaitzeko.

Guztira 59 enpresak eskuratu dute laguntza-lerro hori, 10 milioi eurokoa. Onuradun gehienak, %74, eteak eta mikroeteak izan dira. Horrela, positiboki ebatzi dira eteen 37 eskaera (horietako 8 kooperatibak) eta mikroeteen 7 eskaera, enpresa handietako 15en aurrean.

Azpisektoreka, 4,6 milioi euro eman zaizkie barazki eta frutarekin lan egiten duten 19 industriari, 2,4 milioi zereal-industriako 12 enpresari eta 1,5 milioi haragi-sektoreko 16 enpresari. Bost esne-industriak 448.388 euro eskuratu dituzte eta oliba-olioaren ekoizpenean aritzen diren 3k 532.469 euro.

Horien guztien artean, aurkeztutako proiektuek guztira 72,8 milioi euroko inbertsioa eskatu dute, eta 256 lanpostu sortuko direla aurreikusten da.

Geografia-eremuei dagokienez, laguntza gehienak Nafarroako erdialdean eta hegoaldean eman dira. Onuradun gehienak (21) Erriberako zonan eta Ebroko Erriberan aurkitzen dira. Iruñerrian beste bederatzi daude eta Arga eta Aragoiko erriberan beste zazpi. Nafarroa Atlantikoak, Lizarraldeak eta Erdialdeak seina onuradun dituzte. Bestalde, bi enpresa Baztangoak dira eta beste bi Pirinioetako haranekoak. Horrez gain, diru-laguntza jaso duten 59 espedientetatik 11 1.000 biztanletik beherako udalerrietan kokatzen dira, eta diruz lagundu daitekeen inbertsioa 12.812.857 eurokoa da (%17,59) eta jasotako diru-laguntza 1.784366.01 €-koa; hau da, partida osoaren %17,68a.

13 milioi euro I+G arloko proiektu estrategikoetarako

I+G arloko proiektuetarako laguntzei dagokienean, zenbatekoa 13 milioi euro ingurukoa da. Kopuru horrekin Departamentuaren asmoa zen Nafarroarako lehentasunezko sektoreetan, S3 Espezializazio Adimentsuaren Estrategian markatutakoetan, inpaktu altuko ekimenak egitea sustatzea. Kasu honetan, Exekutiboak lehentasuna eman die enpresak eta ikerketa-erakundeek batera bultzatutako proiektuei, Foru Komunitateak aurre egin beharreko erronka ezberdinei erreparatuz. Programaturiko hamar proiekturen artean, 41 enpresak eta 24 zentro teknologikok edo ikerketa-zentrok hartzen dute parte.

Modu horretan, esate baterako, genomikaren eta medikuntza aurreratuaren arloan, guztira hiru proiektuk eskuratu dute diru-laguntza. Garrantzitsuena NagenPedriatrics proiektua da, Nasertic, Miguel Servet Fundazioak eta Avalon Tecnologías enpresak bultzatua, pediatrian sekuentziazio genomiko aurreratua lortzeko. Ekimen horri 1,99 milioi euro eman zaizkio. Bestalde, Linterna: minbiziaren inmunoterapian lidergoa eta berrikuntza Nafarroatik proiektuak 1,76 milioi euro jasoko ditu Aditech, Medibiofarma, Miguel Servet Fundazioa, Ikerketa Mediko Aplikaturako Fundazioa eta Nafarroako Unibertsitateak garatzeko. Azkenik, Agatak, terapia pertsonalizatuak garatzeko genomika aurreratuko aliantzak, 1,52 milioi euroko laguntza lortu du. Azken proiektu hori Miguel Servet Fundazioak, Nafarroako Unibertsitateak, Nasertic-ek, Recombinak eta Ikerketa Mediko Aplikaturako Fundazioak bultzatu dute.

Elikadura eta adimen artifiziala

Elikadura pertsonalizatuari dagokionean, proiektu honek guztira 841.529 euroko diru-laguntza eskuratu du: Nutri+: premia bereziak dituzten pertsonen nutrizioan aurrera eginaz. Ekimen hori bultzatzen duen kontsortzioa honako hauek osatzen dute: Miguel Servet Fundazioa, CNTA, Nafarroako Unibertsitatea, Adacen, Tutti Pasta, Industrias Alimentarias de Navarra, Precocinados Frisa, Cocuus System Ibérica, Aditech Fundazioa eta  SAR Residencial y Asistencial.

Adimen artifizialaren eta robotikaren arloan, Nafarroako Gobernuak dirulaguntza horien bitartez hiru ekimen berri bultzatzea aurreikusten du. Horrela, ReInforce proeikturako 813.349 euro jarri ditu. Minbiziaren toxikotasuna eta errepikapena iragartzeko adimen artifizialeko plataformak honako hauen babesa du: I+G+b Automozioa eta Mekatronika Fundazioa, Nafarroako Unibertsitatea eta Datbowmovalsys, Cistec, Eversens eta Aldakin enpresak. ‘Adimen artifiziala RFID Chipsless-erako’ proiektua NUPek, I+G+b Automozioa eta Mekatronika Fundazioak eta Ulzama Digital, Ulzama Packaging, Embeblue, Innavatic eta Gráficas Ulzama enpresek bultzatzen dute, eta 704.419 euro jasoko ditu. Azkenik, AIFood ekimenak, elikaduraren kalitatea eta segurtasuna kontrolatzearen inguruan erabakiak hartzeko eta monitorizatzeko plataforma abian jartzeko, 804.408 euro lortu ditu. Kasu horretan, honako hauek osatutako kontsortzioak aurkeztu du proiektua: NUP, AIN, CNTA eta Florette, Urzante, Helphone, Das Nano eta IAR enpresak.

Azkenik, ideia disruptibo emergenteen arloan, 1,74 milioi euro eman zaizkio Innolfact proiektuari, eta horren asmoa da usaimen-zehaztasuneko medikuntza ezartzea eta sudurreko terapia inmunomodulatzaileak garatzea batez ere zahartzeari eta gaixotasun neurodegeneratiboak dituzten pertsonei bideratuta. Proiektu honen atzean Aditech, Miguel Servet eta Ikerketa Mediko Aplikaturako Fundazioak daude, Nafarroako Unibertsitatearekin eta Ojer Pharma Laborategiekin batera.

Emotional Films proiektuak eta pedagogian, psikologian eta beste arlotan aplikazioak gauzatzearen azterketak 1.588.970 € jasoko ditu, eta bertan ADITECH Fundazioak parte hartzen du.

3D3B-AVATAR” proiektuari dagokionez, giza BHEren 3d eredua sortu nahi da, Alzheimer gaixotasuna duen gaixoarengan dauden ezaugarri estrukturalak, funtzionalak eta fluidodinamika erreproduzitzeko. Proiektuak 1.299.279 €-ko laguntza izango du, eta bertan honako hauek hartzen dute parte: NUP, I+G+b Automozioa eta Mekatronika Fundazioa, Ikerketa Mediko Aplikaturako Fundazioa, Miguel Servet Fundazioa eta Hirudi Sistemas 3D, Iruña Tecnologias de Automatización eta One Voxel enpresak.

• Ikerketak 482.847 euroko finantzaketa jaso du eta Maite Mendioroz Iriarte eta Ivonne Jericó doktoreek zuzentzen dute.

“la Caixa” eta Francisco Luzón Fundazioek osasunaren arloan proiektuak aurrera eramateko antolatzen duten urteroko deialdian, ikerketa bat onartu dute, helburu duena Alboko Esklerosi Amiotrofikorako (AEA) eta beste gaixotasun neurodegeneratibo batzuetarako (Alzheimer motako dementzia, AMD) inbaditzaileak ez diren detekzio testak garatzea. Maite Mendioroz Iriartek, Navarrabiomedeko Neuroepigenetika Unitateko ikertzaile nagusia, eta Ivonne Jericó Pascualek, Nafarroako Ospitaleguneko Neurologia Zerbitzuko neurologoa eta ikertzailea, zuzentzen dute. 482.847 euro bideratuko dira ekimen horretarako.

AEAren detekzio goiztiarrak eta beste gaixotasun neurodegeneratiboek erronka handi bati egin behar diote aurre, ezinezkoa baita norbanakoa bizi den bitartean nerbio sistema zentralean sartzea, “la Caixa” Fundaziotik azaldu dutenez. Dena den, gaur egun, inbaditzailea ez den detekzio proba bat erabiltzen da, biopsia likidoa, biomarkatzaile bezala erabil daitekeena gaixotasun neurodegeneratiboetan.

Proiektu honen helburua da neurodegenerazioagatik kaltetutako neuronen DNA zatietan markatzaile epigenetikoak bilatzea odol plasman. Horrek AEA eta AMDren diagnostikoak erraztuko ditu. Odol analisi batek nerbio sistema zentralean gertatzen ari denaren inguruko informazioa eman lezake.

Nafarroako Unibertsitatearekin lankidetza

“la Caixa” Fundazioak Felipe Prósperren proiektua ere hautatu du, Nafarroako Unibertsitateko ikertzailea. Horretan David Gómez-Cabrerok parte hartzen du, Navarrabiomedeko Bioinformatika Translazionala Unitateko ikertzaile nagusiak, Medikuntza Aplikatua Ikerkuntzarako Fundazioak (FIMA/CIMA) eta Cambridgeko Unibertsitateak (Erresuma Batua) osatutako partzuergoaren barruan. Kasu honetan, taldeak odolaren produkzioaren analisian jardunen du leuzemiaren aldaera erasokorrenak ulertzeko. Proiektua 999.410 eurorekin finantzatu dute.

Ekimenak “la Caixa” Fundazioak osasunaren ikerkuntzarako antolatu duen hirugarren deialdian aukeratu dituzte. Guztira 18 milioi euro bideratu ditu 25 proiektutara. Programaren hastapenetatik, 2017an, entitateak 50 milioi euro inguru zuzendu ditu 75 ikerketatara. “la Caixa” Fundazioak laugarren edizioa irekiko du datorren urriaren 20an proiektu berriak aurkezteko. 

Navarrabiomedeko Kudeaketa Unitateak gaur, irailak 15, asteartearekin, argitaratu du Navarrabiomed 2020 laguntzen Programan onartutako eta baztertutako pertsonen behin betiko zerrenda: doktoratu aurreko laguntza eta doktoratu osteko laguntza. Dagokizkien agiriak kontsultatu eta jaitsi ditzakezu.